• आलोक यादव

जनकपुरधाम । प्रहरी महानिरीक्षक ( आईजीपी ) धिरज प्रताप सिंहको निर्देशणमा मधेस प्रदेश प्रहरी कार्यालय जनकपुरधामका प्रमुख प्रहरी नायब महानिरीक्षक मसऊद आलम खाँले हुण्डी कारोबारी विरुद्ध कठोर रुपमा प्रस्तुत भएका छ्न ।

नेपाल र भारत सिमा खुला रहेको हुदा हुण्डी कारोवारीहरु सक्रिय भएको सूचना पाउने बितिकै डीआईजी खाँले कडा निगरानी बढाएका छन् ।

डीआईजी खाँले प्रदेश २ का ८ वटै जिल्ला प्रमुखहरुलाई हुण्डी कारोवारी विरुद्ध खरो उत्रिन समेत निर्देशन दिएका छ्न ।डीआईजी खाँले हुण्डी कारोवारी विरुद्ध कठोर बन्न निर्देश दिएपछि नेपाल प्रहरीले सीमानाकादेखि सहरसम्म हुण्डी कारोवारीमाथि निगरानी बढाएपछि पछिल्लो समय दैनिकजसो हुण्डी कारोवारी पक्राउ पर्दै छ ।

त्यसैक्रममा : जनकपुरधामबाट स्रोत नखुलेको झण्डै २४ लाख नेपाली रुपैयाँसहित एक भारतीय युवक पक्राउ परेका छन्। पक्राउ पर्नेमा भारत बिहारको मधुवनी जिल्लाका १९ वर्षीय अब्दुल समी रहेको मधेस प्रदेश प्रहरी कार्यालय जनकपुरधामले जनाएको छ ।

सोमबार साँझ करिब ५ बजे विषेश सूचनाको आधारमा मधेस प्रदेश प्रहरी कार्यालय जनकपुरधाम र जिल्ला प्रहरी कार्यालय धनुषाबाट खटिएको सन्युक्त प्रहरी टोलीले जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका–१२ कुवाँस्थित महादेब मन्दिरनजिक २३ लाख ८९ हजार ४८० रुपैयाँसहित युवकलाई पक्राउ गरेको धनुषाका प्रहरी प्रवक्ता प्रहरी नायब उपरीक्षक प्रदीपबहादुर क्षेत्रीले जानकारी दिए।

लोहनाबाट जनकपुरधामतर्फ आउँदै गरेको बीआर ३२ एजे ०१७० नम्बरको मोटरसाइकललाई चेकजाँच गर्दा उक्त रकम बरामद भएको हो। यस सम्बन्धमा थप अनुसन्धान भइरहेको जिल्ला प्रहरी कार्यालय धनुषाले जनाएको छ।

त्यसैगरी : नेपाल प्रहरीले ४१ लाख ५५ हजार रकमसहित हुण्डी कारोबार गर्ने १ जान भारतीय नागरिकलाई पक्राउ गरेको थियो । पक्राउ पर्नेमा भारतको बिहार जिल्लास्थित पूर्वी चमपारण थाना रक्सौल–११ निवासी राकेश कुमार रहेका छन् । मधेस प्रदेश प्रहरी कार्यालय जनकपुरधाम तथा जिल्ला प्रहरी कार्यालय पर्साबाट खटिएको संयुक्त टोलीले उनलाई पक्राउ गरेको हो ।

मधेस प्रदेश प्रहरी कार्यालय जनकपुरधामका प्रमुख प्रहरी नायब महानिरीक्षक मसऊद आलम खाँका अनुसार विशेष सूचनाको आधारमा वीरगञ्ज महानगरपालिका–१६ रजतजयन्ती चोकस्थित सडकखण्डमा भारतको रक्सौलबाट वीरगञ्जतर्फ बीआर ०५ एन ०२३८ नम्बरको मोटरसाइकललाई जाँच गर्दा उक्त मोटरसाइकलको सिटमुनी र ट्याङ्कीमा लुकाई छिपाई राखेको श्रोत नखुलेको नेपाली ४१ लाख ५५ हजार रुपैया फेला पारेको हो ।

प्रहरी नायब महानिरीक्षक खाँले मोटरसाइकलसहित पक्राउ परेका राकेश कुमारलाई नियन्त्रणमा लिई बैंक तथा वित्तीय संस्था सम्बन्धी ऐन, २०७३ बिरूद्वको कसूरमा अनुसन्धान अगाडि बढाइएको बताए ।

मधेस प्रदेश प्रहरीले यस अघि अवैध हुण्डीका कारोवारीलाई नेपाल रु २ करोडौं १८ लाख ६५  हजार ८ सय २० रुपैयाँ र भारतीय रुपैयाँ २२ लाख ३९ हजार ८ सय सहित ४७ जनालाई पक्राउ गरेको थियो । हुण्डीमार्फत एक लाख रुपैयाँ पठाउँदा तीन हजारदेखि पाँच हजार रुपैयाँसम्म आम्दानी हुने गरेको प्रहरी अनुसन्धानबाट खुलेको छ ।

हुण्डीमार्फत कारोवार गर्दा एकै पटकमा धेरै आम्दानी हुने भएकाले पनि अवैध कारोवार गर्ने गिरोह सक्रिय हुने गरेको प्रहरीको विश्लेषण छ । मनी ट्रान्सफरबाट अहिले ५० हजारभन्दा बढी पठाउन नपाउने र बैंकबाट १० लाख भन्दा बढी पैसा पठाउँदा स्रोत देखाउनु पर्ने भएकोले अवैध धन्दा गर्नेहरूले हुण्डीमार्फत कारोवार गर्ने गरेको जानकारहरु बताउँछन् । हुण्डीबाट कारोबार गर्दा स्रोत देखाउन नपर्ने र राजस्व समेत छल्न सकिने प्रहरीले जनाएको छ ।

‘हुण्डीमार्फत करोडौंको कारोवार भइरहेको छ भन्ने सूचना प्रहरीमा छ । यसलाई नियन्त्रण गर्न प्रहरीले गम्भीर ढंगले अनुसन्धान गरिरहेको छ,’ मधेस प्रदेश प्रहरी कार्यालय जनकपुरधामका प्रमुख प्रहरी नायब महानिरीक्षक मसऊद आलम खाँले भने, ‘यस्तो अवैध कारोवारमा ठूला घरना र नाम चलेका व्यापारीको समेत संलग्नता छ भन्ने कुरा आएको छ । हुण्डीको कारोवार गर्नेको नेटवर्क अन्तराष्ट्रिय स्तरसम्म फैलिएको छ ।’ उनले अवैध हुण्डी कारोवार बारे कनेक्सन खोतल्दै यसमा संलग्नको सञ्जाल भत्काउन प्रहरी लागि परेको जानकारी दिए ।

हुण्डी कारोबार, यसका हानीहरु र राजश्वमा पर्ने असर

नेपालको अर्थतन्त्र रेमिट्यान्सले धानेको भनिन्छ । रेमिट्यान्सबाट देशलाई प्राप्त हुने भनेको विदेशी मुद्रा नै हो । हामीलाई ठुलो मात्रामा विदेशी मुद्रा चाहिन्छ । बिभिन्न बस्तु तथा सेवा आयात गर्दा विदेशी मुद्रा आवश्यक पर्छ । रेमिट्यान्सबाट आएको रकम विदेशी मुद्रामा आउँछ । बैंकले त्यसलाई साटेर नेपाली मुद्रा दिन्छन् । व्यापार घाटालाई मिलान गर्न पनि यहि विदेशी मुद्राले सहयोग गरेको छ । 

कुल गार्हस्थ उत्पादनमा रेमिट्यान्सको रकम जोडिँदैन । कुल गार्हस्थ उत्पादनसँग रेमिट्यान्सलाई तुलना गर्ने मात्रै हो । मानौं, जिडिपी १९२८ अर्ब छ, ५४३ अर्ब रेमिट्यान्स आएको छ भने जिडिपीको तुलनामा रेमिट्यान्स २८ दशमलब ८ प्रतिशत रेमिट्यान्सको अंश छ भन्न पाईन्छ । तर योगदान नै हो भन्न चाँहि मिल्दैन । रेमिट्यान्सको पैसा अनुत्पादक क्षेत्रमा खर्च भयो भन्ने कुरा पनि गलत हो । रेमिट्यान्सको रकम सडक, पुल, बिजुलीमा लगानी हुने होईन । जुनसुकै देशमा रेमिट्यान्स प्राप्त गर्ने परिवारले गर्ने खर्चले नै अर्थतन्त्र चलायमान बनाउने हो । नेपालमा अहिले दाल चामल बाहेक, शिक्षा, स्वास्थ्यमा रेमिट्यान्सको रकम खर्च भइरहेको छ । हाम्रो अर्थतन्त्रलाई पनि यसैले चलायमान बनाईरहेको छ । 

हुन्डी कारोबार 

रेमिट्यान्स औपचारिक र अनौपचारिक माध्यमबाट आउँछन् । अनौपचारिक माध्यमबाट भित्रिने रेमिट्यान्स हुन्डी हो । हुन्डी अन्तरदेशबीच पैसा कारोबार गर्ने अवैध तरिका हो । दुवै देशमा सम्पर्क व्यक्तिहरू राखेर यस्तो कारोबार हुने गरेको छ । नेपालबाट भारतमा पैसा पठाउन हुन्डीको भारतमा रहेको एजेन्टले नेपालको एजेन्टलाई खबर गर्छ । नेपालको एजेन्टलाई पैसा दिएपछि भारतको एजेन्टले आफ्नो व्यक्तिलाई पैसा उपलब्ध गराउँछ । यसबापत उनीहरूले केही प्रतिशत कमिशन लिने गर्छन् । 

विदेशबाट पैसा पठाउँदा बैंकिङ च्यानलबाट पठायो भने त्यो रेमिट्यान्समा गनिन्छ भने बैंकिङ च्यानलबाट नभई अन्य दलालहरुमार्फत सिधै पैसा पठाउनुलाई हुन्डी कारोबार भनिन्छ । कार्यथलोमै लिन आउने र घरमै पुर्याईदिने भएपछि अनि धेरै शुल्क पनि नलाग्ने भएकाले मानिसहरु हुन्डीमा आकर्षित हुने गरेका छन् । हुन्डीबाट पैसा पठाउँदा बैंकिङ प्रणालीबाट पठाउँदाभन्दा कम समय लाग्ने, पैसाको स्रोत खुलाउने तथा अन्य प्रक्रियागत झन्झट पनि नहुने भन्दै हुन्डीको माध्यम प्रयोग गरेर थुप्रै नेपालीले विदेशबाट पैसा पठाउने गर्दछन् । 

अर्थतन्त्रमा हुन्डीको प्रभाव

हुन्डी रेमिट्यान्स नै भएपनि यो अनौपचारिक माध्यमबाट आउने भएकाले रेमिट्यान्समा गनिँदैन । यसको मतलब हुन्डीले रकम आउने क्रमलाई घटाउँदैन । सरकारी तथ्यांकमा मात्रै नदेखिने हो । सरकारी कोषमा विदेशी मुद्रा आउँदैन । घर परिवारले पाएको रकम बढिरहेको देखिन्छ तर औपचारिक च्यानलबाट आएको रकम भने कम देखिन्छ । अनौपचारिक क्षेत्रबाट आएको रेमिट्यान्सले विदेशी मुद्राको सञ्चिति घटाउँछ । यसले अनधिकृत व्यापार व्यवसायसँगै राजश्व समेत घटाउँछ ।

हुन्डी नियन्त्रण हुन नसक्दा अन्य किसिमका अपराध पनि बढेको प्रहरी अधिकारी बताउँछन् । नेपालबाट ठूलो मात्रामा लागुऔषध विभिन्न देशमा जाने गरेको छ । यसरी बिक्री हुने लागुऔषधको पैसा नेपालमा अवैध तरिकाबाट नै आउने गर्छ । हुन्डीको अनुसन्धान नै नहुने भएकाले निर्वाध रूपमा अर्बौं रकम यसकै माध्यमबाट लेनदेन हुने गरेको छ । हुन्डीको अवैध कारोबारसँगैे सुन तस्करी पनि मौलाएको छ । लागुऔषध, हतियार तथा सुनलगायत सामान तस्करीमा पनि हुन्डीमार्फत नै आर्थिक लेनदेन हुने गरेको प्रहरी अधिकारीहरु बताउँछन् । उनीहरूका अनुसार नेपालमा पछिल्लो समय दैनिक सय किलोभन्दा धेरै सुन तस्करी हुने गरेको छ भने त्यसको लेनदेन हुन्डीमार्फत नै हुने गरेको छ । त्यस्तै, आतंकवादी क्रियाकलापको पैसा पनि हुन्डीमार्फत नै एक देशबाट अर्काे देशमा पुग्ने गरेको छ ।

हुन्डी  कारोबार गर्दाका हानीहरु

हुन्डीबाट गरिएको कारोबार अवैधानिक हो । त्यसैले यो दण्डनीय छ । नेपालमा हुन्डी कारोबारको अनुसन्धान गर्ने प्रमुख निकाय सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान विभाग हो । हुन्डी कारोबार गरेको थाहा पाएमा विभागले कारबाहीका प्रक्रिया अघि बढाउँछ । यसबाहेक, हुन्डीमार्फत गरिने कारोबारमा जोखिम बढी हुन्छ । पठाएको रकम बीचैमा हिनामिना हुने पो होकि ? या, आफूू रकम पठाएको एजेन्ट पक्राउ पो पर्यो कि ? जस्ता डर मनमा भइरहन्छन् । जबसम्म आफन्तको हातमा पैसा पुगेको खबर पाइँदैन तबसम्म पैसा पठाउनेलाई चिन्ता भइरहन्छ ।